Nguồn gốc và Lịch sử Hình thành Dòng họ Nguyễn Thế tại Xã Cao Đại, Tổng Mộ Chu (Nay thuộc Vĩnh Thành, Phú Thọ)

Lời nói đầu và Đặt vấn đề Khảo cứu

Nghiên cứu gia phả học và lịch sử dòng họ là một trong những phương pháp quan trọng nhất để giải mã cấu trúc vi mô của xã hội Việt Nam truyền thống. Dòng họ Nguyễn Thế tại xã Cao Đại (xưa thuộc tổng Mộ Chu, huyện Bạch Hạc, phủ Vĩnh Tường; nay thuộc xã Vĩnh Thành, tỉnh Phú Thọ) không chỉ là một thực thể huyết thống đơn thuần, mà còn là một "bảo tàng sống" lưu giữ những ký ức đậm nét về quá trình khai hoang, lập ấp, sự phát triển của giáo dục khoa bảng Nho học, cũng như những biến thiên khốc liệt của địa giới hành chính qua các triều đại phong kiến cho đến thời kỳ hiện đại.

Báo cáo này được cấu trúc nhằm khảo sát toàn diện ba trụ cột chính yếu theo yêu cầu nghiên cứu: (1) Lịch sử hình thành và sự biến đổi cương vực của tổng Mộ Chu cổ kính; (2) Quá trình tiến hóa của xã Cao Đại từ một làng quê thuần nông trồng rau (Kiêu Xá) trở thành một bộ phận của các siêu đơn vị hành chính mới; và (3) Hành trình định hình, phát triển và những dấu ấn, cống hiến lịch sử của dòng họ Nguyễn Thế từ những cư dân khai cơ tiên phong cho đến những trí thức, liệt sĩ và công dân tiêu biểu trong thế kỷ XX và XXI.

1. Tổng Mộ Chu – Một Không Gian Địa Lý, Hành Chính và Văn Hóa Cổ Xưa

Để hiểu được nền tảng sinh tồn của dòng họ Nguyễn Thế, chúng ta buộc phải đặt không gian vi mô của xã Cao Đại vào một bức tranh vĩ mô hơn: Vùng ngã ba Hạc và Tổng Mộ Chu. Đây là không gian bản lề, nơi định hình toàn bộ cấu trúc kinh tế, văn hóa và tâm thức của các dòng họ tiên phong khai hoang mở đất tại đồng bằng Bắc Bộ.

1.1. Vị thế Địa chính trị và Sinh thái Vùng Ngã ba Hạc

Khu vực tổng Mộ Chu xưa nằm gối lên vùng ngã ba Hạc, nơi hợp lưu của ba dòng sông vĩ đại bậc nhất miền Bắc: Sông Hồng mang nặng phù sa đỏ rực, Sông Lô nước xanh biếc và Sông Đà cuộn chảy¹. Sự giao thoa của "ba dòng trong, dòng đục" này không chỉ tạo ra một vùng cảnh quan sông nước hữu tình, xa xa hữu có Ba Vì, tả có Tam Đảo, mà còn hình thành nên một dải châu thổ vô cùng phì nhiêu².

Dưới lăng kính khảo cổ học và lịch sử, vùng đất Vĩnh Tường nói chung và Bạch Hạc nói riêng từng là trung tâm của nền văn hóa Đồng Đậu nổi tiếng cách đây hơn 3.000 năm⁵. Trong thời kỳ Hùng Vương, khu vực này thuộc bộ Văn Lang, đóng vai trò như cửa ngõ trấn giữ phía Đông của kinh đô, là vùng đất "tụ nhân, tụ thủy, tụ khí"¹. Lợi thế giao thông đường thủy thuận lợi, kết nối miền núi Tây Bắc với đồng bằng châu thổ sông Hồng và thủ đô Hà Nội, đã biến nơi đây thành một thương cảng sầm uất, nơi hội tụ của các luồng di cư, thương mại và giao lưu văn hóa¹. Chính sự trù phú về sinh thái và sự năng động về thương mại này là thỏi nam châm thu hút các dòng họ lớn, trong đó có họ Nguyễn, đến định cư và mở mang điền sản.

1.2. Sự Hình thành và Biến thiên Cương vực của Tổng Mộ Chu

Trong lịch sử hành chính Việt Nam, cấp "tổng" đóng vai trò như một cơ quan trung gian nối liền quyền lực của chính quyền cấp huyện/phủ với sự tự trị của các làng xã. Tổng Mộ Chu là một trong những tổng trọng yếu nhất của huyện Bạch Hạc, trực thuộc phủ Tam Đới (sau này đổi tên thành phủ Vĩnh Tường vào tháng 11 năm 1821 và chính thức sử dụng danh xưng Vĩnh Tường trên toàn quốc vào năm 1822, dưới triều vua Minh Mạng)⁵.

Theo các thư tịch cổ như cuốn "Tên làng xã Việt Nam đầu thế kỷ XIX" và "Đồng Khánh địa dư chí", huyện Bạch Hạc khi đó được chia thành 8 tổng (Đồng Phú, Mộ Chu, Nghĩa Yên, Đồng Vệ, Thượng Trưng, Nhật Chiêu, Tuân Lộ, Kiên Cương) quản lý 61 xã, thôn. Riêng tổng Mộ Chu bao gồm 6 đơn vị cấp xã, thôn⁹. Tổng Mộ Chu trải dài ven tả ngạn sông Hồng và sông Lô, bao trùm những vùng đất bãi bồi rộng lớn. Sự quản lý hành chính ở cấp tổng thời kỳ này cho phép các dòng họ trong khu vực có sự liên kết chặt chẽ về mặt hương ước, hôn nhân và bảo vệ đê điều⁶.

Đến đầu thế kỷ XX, dưới tác động của công cuộc cải cách hành chính do chính quyền thực dân Pháp tiến hành, bản đồ khu vực đã có sự xáo trộn đáng kể. Cụ thể, vào năm 1907, cấp hành chính huyện Bạch Hạc bị bãi bỏ. Toàn bộ 14 xã thuộc hai tổng Mộ Chu và Nghĩa Yên được sáp nhập trực tiếp vào phủ Vĩnh Tường¹⁰. Kể từ cột mốc 1907, tổng Mộ Chu chính thức hòa vào nhịp đập chung của sự phát triển kinh tế - chính trị phủ Vĩnh Tường, một vùng đất vốn được vinh danh là "vùng cẩm tú", "mảnh đất trăm nghề" với nền tảng thương mại phát triển (như chợ Thổ Tang, chợ Rưng) và phong trào yêu nước quật khởi⁵. Sau Cách mạng Tháng Tám năm 1945, hệ thống cấp tổng bị bãi bỏ vĩnh viễn trong cơ cấu hành chính Việt Nam, các làng xã thuộc tổng Mộ Chu được cấu trúc lại thành các xã độc lập thuộc huyện Vĩnh Tường, tỉnh Vĩnh Yên (sau này là Vĩnh Phúc)¹⁰.

1.3. Trầm tích Văn hóa và Không gian Tín ngưỡng tại Tổng Mộ Chu

Khảo cứu về tổng Mộ Chu sẽ thiếu sót nếu không nhắc đến chiều sâu tín ngưỡng dân gian mà các thế hệ cư dân nơi đây đã dày công vun đắp. Sự khắc nghiệt của tự nhiên (lũ lụt từ các dòng sông lớn) và nhu cầu bảo vệ mùa màng đã hun đúc nên một hệ thống tín ngưỡng đa thần giáo phong phú.

Đặc trưng nhất là hệ thống các đền thờ thủy thần. Cụ thể, Đền Thượng Thọ (hay Đền Mẫu Tam Giang) nằm bên tả ngạn sông Hồng và sông Lô, là nơi thờ cúng Ngọc Tinh công chúa (mẹ của Cam Lâm Đại Đế và Bát Hải Long Vương)¹³. Các vị thủy thần này được triều đình các triều đại phong kiến sắc phong là "vạn cổ phúc thần", gắn liền với những truyền thuyết khai quốc của Lạc Long Quân và Âu Cơ, đóng vai trò như những vị thần bảo trợ sinh mạng và tài sản cho những người dân làm nghề chài lưới và canh tác đất bãi¹³.

Hòa quyện cùng tín ngưỡng thờ thủy thần là tín ngưỡng phồn thực và tri ân tổ tiên thông qua nền văn minh lúa nước. Làng Mộ Chu Hạ (một ngôi làng cổ thuộc tổng Mộ Chu) cho đến nay vẫn duy trì Lễ hội giã bánh giầy truyền thống vào ngày mồng 10 tháng Giêng âm lịch hằng năm¹. Lễ hội này không chỉ mang ý nghĩa tưởng nhớ Vua Hùng mà còn suy tôn Lê Đại Hành – vị minh quân có công dẹp giặc Tống. Những di sản phi vật thể này đã tạo ra một môi trường văn hóa đậm đặc, là nơi các dòng họ, bao gồm họ Nguyễn Thế tại Cao Đại, sinh hoạt tâm linh, gắn kết cộng đồng và rèn giũa đạo lý "uống nước nhớ nguồn" truyền lại cho con cháu muôn đời¹⁴.

2. Từ Kiêu Xá Đến Vĩnh Thành: Sự Vận Động Địa Giới Hành Chính Của Xã Cao Đại

Xã Cao Đại không phải là một thực thể tĩnh tại. Sự phát triển của địa phương này là minh chứng rõ nét cho năng lực thích ứng của các cộng đồng nông thôn Bắc Bộ trước những biến đổi của thời cuộc. Quá trình này trải qua ba giai đoạn định hình chính yếu: Thời kỳ làng cổ Kiêu Xá, thời kỳ xã Cao Đại (huyện Vĩnh Tường), và kỷ nguyên sáp nhập hiện đại (2025 - 2026).

2.1. Thời kỳ Sơ khởi: Làng cổ Kiêu Xá và Nền Kinh tế Nông nghiệp Hàng hóa

Dựa trên các tư liệu điền dã và gia phả truyền khẩu của các dòng họ cao niên trong vùng, vùng đất thuộc xã Cao Đại ngày nay nguyên thủy mang tên là Làng Kiêu Xá¹⁶. Vào thuở bình minh của quá trình khai phá, vùng đất bãi ven sông này được các bậc tiền nhân mô tả là "đất rộng, người thưa". Quần thể dân cư ban đầu rất khiêm tốn, chỉ bao gồm khoảng 40 đến 50 hộ gia đình với tổng nhân khẩu ước tính khoảng 200 đến 300 người¹⁶.

Sinh kế chủ đạo của cư dân Kiêu Xá là nông nghiệp. Tận dụng tối đa chất đất phù sa non màu mỡ do sông Hồng và sông Lô bồi đắp hằng năm, người dân không chỉ gieo trồng các loại ngũ cốc truyền thống (lúa, ngô, khoai, đậu) mà còn phát triển một mô hình chuyên canh rất độc đáo vào thời điểm bấy giờ: nghề trồng rau xanh. Sự phát triển vượt bậc của nghề trồng rau đã biến Kiêu Xá thành một nguồn cung ứng thực phẩm tươi sống quan trọng cho các khu vực lân cận, đặc biệt là các trung tâm giao thương nhộn nhịp như bến Bạch Hạc. Niềm tự hào về năng lực sản xuất này đã được đúc kết thành câu ca dao lưu truyền qua nhiều thế hệ:

"Ở đâu mà chẳng biết ta / Ta ở Kiêu Xá vốn nhà trồng rau"¹⁶.

Bài ca dao cổ này không chỉ giới thiệu về phương thức sinh kế mà còn phản ánh sự tự tôn mãnh liệt về bản sắc của người dân địa phương. Đáng chú ý, lịch sử khẳng định thời kỳ này chỉ có ba dòng họ đến khai cơ lập ấp đầu tiên tại Kiêu Xá, đó là: Họ Nguyễn, Họ Tô và Họ Đặng¹⁶. Về sau, khi làng đã trù phú, các dòng họ Lê, Trần, Phan, Trương mới di cư đến để quần tụ và mở mang xóm làng.

Theo dòng chảy thời gian, tên gọi Kiêu Xá dần được đổi thành Cao Xá. Địa danh Cao Xá sau đó trở thành một đơn vị hành chính cấp xã trực thuộc tổng Mộ Chu, huyện Bạch Hạc (sau là phủ Vĩnh Tường)⁸.

2.2. Thời kỳ Kháng chiến và Xây dựng Đất nước: Xã Cao Đại, Huyện Vĩnh Tường

Sau Cách mạng Tháng Tám năm 1945, chính quyền nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa tiến hành tái cơ cấu toàn bộ hệ thống hành chính. Phủ Vĩnh Tường đổi tên thành huyện Vĩnh Tường¹⁰. Các đơn vị cấp tổng như tổng Mộ Chu bị xóa bỏ. Trên nền tảng các làng cổ như Cao Xá, Đại Định, Bình Trù, chính quyền đã sáp nhập và thành lập nên một đơn vị hành chính mới mang tên Xã Cao Đại²².

Trong suốt nửa sau thế kỷ XX, xã Cao Đại đã đồng hành cùng lịch sử thăng trầm của tỉnh Vĩnh Phúc (có thời kỳ từ 1968 đến 1996 sáp nhập với Phú Thọ thành tỉnh Vĩnh Phú)¹⁰. Xã Cao Đại nhanh chóng vươn lên trở thành một điểm sáng trong phong trào xây dựng Nông thôn mới của huyện Vĩnh Tường. Tính đến năm 2023, Cao Đại là một trong số ít các xã được công nhận đạt chuẩn Nông thôn mới nâng cao, hệ thống giao thông (đường quốc lộ, tỉnh lộ 2, 32) và hạ tầng đô thị được đầu tư đồng bộ, thị trường bất động sản phát triển nhộn nhịp²⁴. Mặc dù quá trình đô thị hóa diễn ra mạnh mẽ, không gian sinh tồn cốt lõi của xã vẫn xoay quanh ba thôn lịch sử: Đại Định (Loại 1), Cao Xá (Loại 2) và Bình Trù (Loại 3)²³.

2.3. Cuộc Đại Sáp nhập Hành chính Giai đoạn 2025 - 2026: Sao Đại Việt và Vĩnh Thành

Bước vào kỷ nguyên mới, với mục tiêu tinh gọn bộ máy, nâng cao năng lực quản lý nhà nước và mở rộng không gian phát triển, Ủy ban Thường vụ Quốc hội đã ban hành các nghị quyết mang tính lịch sử, làm thay đổi hoàn toàn diện mạo địa giới hành chính của khu vực. Dòng họ Nguyễn Thế tại Cao Đại, một lần nữa, trở thành nhân chứng cho những biến thiên vĩ đại này.

Bước 1: Thành lập xã Sao Đại Việt (01/01/2025) Thực hiện Nghị quyết số 1287/NQ-UBTVQH15 của Ủy ban Thường vụ Quốc hội (có hiệu lực từ ngày 01/01/2025), huyện Vĩnh Tường tiến hành sáp nhập 28 đơn vị hành chính cấp xã. Trong đó, toàn bộ diện tích tự nhiên 5,90 km² và quy mô dân số 6.300 người của xã Cao Đại được sáp nhập cùng hai xã láng giềng là Bồ Sao (2,60 km², 4.054 người) và Việt Xuân (2,80 km², 5.054 người). Đơn vị hành chính mới được đặt tên là xã Sao Đại Việt, với tổng diện tích 11,30 km² và quy mô dân số 15.408 người²⁶. Việc lựa chọn tên "Sao Đại Việt" là sự ghép nối khéo léo từ các từ trong tên cũ (Bồ Sao, Cao Đại, Việt Xuân), nhằm duy trì sự gắn kết ký ức lịch sử của cả ba cộng đồng dân cư.

Bước 2: Hợp nhất Tỉnh và Thành lập xã Vĩnh Thành (01/07/2025) Chưa dừng lại ở đó, thực hiện Kết luận số 76-KL/TW và Nghị quyết số 202/2025/QH15 của Quốc hội, một cuộc đại sáp nhập cấp tỉnh chưa từng có đã diễn ra: toàn bộ diện tích và dân số của ba tỉnh Vĩnh Phúc, Phú Thọ và Hòa Bình được hợp nhất thành một siêu tỉnh mang tên Tỉnh Phú Thọ (mới), quy mô lên tới 9.361,38 km² và hơn 4 triệu dân²².

Đồng thời, theo Nghị quyết số 1676/NQ-UBTVQH15 (hiệu lực từ tháng 7 năm 2025), cấp xã tiếp tục được quy hoạch lại. Xã Sao Đại Việt vừa được thành lập lại tiếp tục được sáp nhập cùng xã Lũng Hòa và xã Tân Phú. Pháp nhân hành chính cuối cùng được khai sinh mang tên Xã Vĩnh Thành²².

Xã Vĩnh Thành hiện nay sở hữu diện tích 22,00 km², dân số lên tới 35.020 người, được chia thành 22 thôn (trong đó bảo lưu nguyên vẹn các thôn gốc của Cao Đại như Cao Xá, Đại Định, Bình Trù)²². Như vậy, nếu chiếu theo cấu trúc hành chính hiện tại, địa chỉ của dòng họ Nguyễn Thế sẽ là: Thôn Đại Định (hoặc Cao Xá), xã Vĩnh Thành, huyện Vĩnh Tường, tỉnh Phú Thọ.

Bảng 1: Bức tranh toàn cảnh về sự biến đổi cương vực và tên gọi hành chính của khu vực Cao Đại qua các thời kỳ lịch sử.

3. Nguồn Gốc và Quá Trình Định Hình Dòng Họ Nguyễn Thế Tại Cao Đại

Lịch sử của vùng đất Cao Đại được viết lên bởi mồ hôi và trí tuệ của các dòng họ. Trong đó, dòng họ Nguyễn Thế nổi lên như một thế lực vừa đóng vai trò tiên phong trong khai hoang mở đất, vừa dẫn dắt các phong trào khoa bảng và giáo dục của địa phương.

3.1. Những Cư Dân Khai Cơ Tiên Phong

Như đã phân tích ở phần trên, khi vùng đất ven sông Lô, sông Hồng này mới chỉ là những bãi lầy hoang vu thưa thớt bóng người, họ Nguyễn cùng với họ Tô và họ Đặng là ba hạt nhân đầu tiên đến cắm cọc, dựng nhà, lập nên làng Kiêu Xá¹⁶. Việc là một trong ba "Đại Tộc" khai cơ mang lại cho dòng họ Nguyễn những đặc quyền to lớn về quyền sở hữu ruộng đất, kiểm soát các vùng bãi bồi ven sông màu mỡ nhất để canh tác lúa nước và trồng rau chuyên canh.

Sự tích lũy kinh tế vững chắc từ nông nghiệp đã tạo tiền đề cho sự phát triển nhân khẩu mạnh mẽ của dòng họ. Khi quy mô dòng họ phình to, để tránh sự nhầm lẫn giữa các chi phái và xác lập một bản sắc riêng biệt, các thế hệ đi trước đã quyết định sử dụng chữ "Thế" làm tên đệm. Trong văn hóa gia phả học Á Đông, chữ "Thế" (世) mang hàm ý sâu sắc về "sự kế thừa", "đời đời kiếp kiếp", "uy thế" và "trường tồn". Khác biệt với các chi phái của họ Tô (như Tô Quang, Tô Văn, Tô Thế)¹⁶, danh xưng "Nguyễn Thế" khẳng định một ý thức gia tộc mạnh mẽ, với khát vọng lưu truyền phúc đức và danh vọng cho muôn đời con cháu.

3.2. Sự Dịch Chuyển Giai Cấp: Từ Nông Dân đến Tầng Lớp Sĩ Phu

Quá trình chuyển hóa từ những người nông dân khai hoang chân lấm tay bùn thành tầng lớp trí thức thượng lưu của dòng họ Nguyễn Thế gắn liền với sự phát triển Nho học tại phủ Tam Đới. Tâm điểm của phong trào hiếu học này chính là sự tồn tại của Văn miếu phủ Tam Đới (sau năm 1822 là Văn miếu phủ Vĩnh Tường), được xây dựng ngay tại địa phận xã Cao Xá (tức Cao Đại ngày nay)⁸.

Văn miếu phủ Tam Đới là một quần thể kiến trúc tôn nghiêm, được khởi dựng từ thời Lê Sơ (thế kỷ XV), có quy mô rộng lớn và sở hữu vị trí phong thủy đắc địa. Theo nội dung văn bia, địa thế nơi đây được mô tả là "hình thế kì tú, có đỉnh Tam Đảo phát mạch đạo uốn chầu; sau có núi Tản Viên làm giá đỡ bút nghiên... trước là sông lớn cận kề"⁴. Đây là nơi thờ tự Khổng Tử, các bậc tiên hiền Nho giáo, đồng thời là trung tâm giáo dục, đào tạo nhân tài và vinh danh 91 vị Tiến sĩ khoa bảng của toàn vùng²⁰. Việc một công trình Nho học cấp phủ được đặt tại Cao Xá chứng tỏ làng quê này phải là một tâm điểm quy tụ giới tinh hoa trí thức và sở hữu nguồn lực tài chính dồi dào để nuôi dưỡng việc học hành.

Minh chứng lịch sử rõ nét nhất cho sự hưng thịnh của dòng họ Nguyễn Thế trong kỷ nguyên Nho học là nhân vật Sinh đồ Nguyễn Thế Minh. Tên tuổi của ông được lưu danh trên mặt đá của tấm bia "Tu tập từ vũ bi" – tấm bia ký ghi nhận đợt đại trùng tu Văn miếu phủ Tam Đới được khởi công từ năm 1697 và hoàn thành vào năm Tân Tỵ (1701), bia dựng vào năm Chính Hòa thứ 23 (1702) do Tiến sĩ Nguyễn Công Đổng soạn⁴.

Trong tấm bia này, Nguyễn Thế Minh được khắc tên với tư cách là một "Sinh đồ" (người đã thi đỗ tam trường trong kỳ thi Hương cấp tỉnh, thuộc tầng lớp trí thức được triều đình công nhận)⁴. Bia ngợi ca ông cùng với một số Nho sĩ địa phương là những người "luôn nuôi dưỡng tâm phúc, giữ mãi đạo trời", đã cùng nhau thương lượng, tự nguyện xuất tiền của gia tư để tu bổ chính điện, tiền đường, dựng cổng nghi môn và tạc tượng Thánh hiền⁴.

Đặc biệt, ở hạng mục ghi nhận công đức, Sinh đồ Nguyễn Thế Minh được xác nhận đã cúng tiến số tiền lên tới 14 quan tiền sử⁴⁸. Sự kiện Sinh đồ Nguyễn Thế Minh đóng góp 14 quan tiền sử mang lại nhiều ý nghĩa quan trọng về mặt lịch sử đối với dòng họ. Thứ nhất, nó xác nhận chắc chắn rằng vào cuối thế kỷ XVII, dòng họ Nguyễn Thế tại Cao Xá đã định hình thành một thế lực lớn mạnh. Số tiền 14 quan lúc bấy giờ là một khối tài sản khổng lồ đối với một dân thường, chứng tỏ tiềm lực kinh tế tích lũy từ đất đai của chi họ này rất vững chãi. Thứ hai, thay vì chỉ đầu tư vào ruộng đất, Nguyễn Thế Minh đã dùng tài lực để đầu tư vào tư bản văn hóa, bảo trợ cho sự học của toàn phủ Tam Đới. Hành động này nâng tầm ảnh hưởng chính trị của dòng họ Nguyễn Thế ra khỏi lũy tre làng, ngang hàng với các gia tộc khoa bảng lớn khác trong vùng.

4. Dòng Họ Nguyễn Thế Trong Dòng Chảy Lịch Sử Đương Đại (Thế Kỷ XX - XXI)

Bước qua kỷ nguyên phong kiến, đối mặt với ách đô hộ của thực dân Pháp, cuộc chiến tranh cứu nước chống đế quốc Mỹ và công cuộc đổi mới hiện đại hóa, hậu duệ của dòng họ Nguyễn Thế tại xã Cao Đại (tập trung chủ yếu ở thôn Đại Định) đã cho thấy một sức sống mãnh liệt. Truyền thống "bút và cày" nay được kết hợp với tinh thần "quyết tử cho Tổ quốc quyết sinh".

4.1. Chủ Nghĩa Anh Hùng Cách Mạng và Sự Hy Sinh Vì Độc Lập

Đất Vĩnh Tường vốn là cái nôi của các phong trào yêu nước quật khởi, từ khởi nghĩa Nguyễn Thái Học (Việt Nam Quốc dân Đảng, 1930) đến những đóng góp vang dội của Bí thư Tỉnh ủy Lê Xoay hay anh hùng Nguyễn Viết Xuân⁸. Kế thừa dòng máu kiên trung của quê hương, con em họ Nguyễn Thế tại Cao Đại đã hăng hái lên đường nhập ngũ.

Nổi bật trong cuốn sổ vàng ghi công của dân tộc là hình ảnh Liệt sĩ Nguyễn Thế Sản. Ông sinh năm 1946 tại xã Cao Đại, huyện Vĩnh Tường. Tham gia lực lượng thanh niên xung phong và bộ đội trong giai đoạn ác liệt nhất của cuộc Kháng chiến chống Mỹ cứu nước, người thanh niên họ Nguyễn Thế đã anh dũng hy sinh vào ngày 23/10/1969⁵⁰. Xương máu của Liệt sĩ Nguyễn Thế Sản đã tô thắm thêm lá cờ truyền thống của dòng họ, chứng minh rằng khi đất nước lâm nguy, những Nho sĩ, nông dân hiền lành sẵn sàng hóa thân thành những chiến sĩ ngoan cường. Lịch sử chiến đấu của người Cao Đại còn được bồi đắp bởi hàng ngàn người con khác tham gia các mặt trận từ Điện Biên Phủ đến miền Nam ruột thịt⁵¹.

4.2. Sự Nghiệp Trồng Người và Đổi Mới Nông Nghiệp

Tiếp nối ngọn lửa hiếu học từ thời Sinh đồ Nguyễn Thế Minh, thế kỷ XX chứng kiến sự xuất hiện của Nhà giáo Nguyễn Thế Dần. Sinh năm 1913, quê quán tại thôn Đại Định, xã Cao Đại, ông là hình mẫu tiêu biểu cho thế hệ trí thức Cách mạng⁵².

Ông Nguyễn Thế Dần không chỉ là một nhà giáo mẫu mực mang ánh sáng tri thức đến cho các thế hệ học trò vùng đất bãi, mà còn đóng góp to lớn vào việc phát triển nền nông nghiệp địa phương. Trong suốt cuộc đời cống hiến không mệt mỏi, ông đã được Đảng, Nhà nước và các Bộ ngành Trung ương ghi nhận bằng một loạt các huân huy chương cao quý: Huân chương Kháng chiến hạng Nhì, Huân chương Lao động hạng Ba, Huy chương Kháng chiến hạng Nhì, Huy chương “Vì sự nghiệp giáo dục” và Huy chương “Vì sự nghiệp nông nghiệp và phát triển nông thôn”⁵². Nhà giáo Nguyễn Thế Dần qua đời vào hồi 18 giờ 22 phút ngày 4 tháng 5 ở tuổi đại thọ, để lại sự kính trọng sâu sắc trong lòng người dân Vĩnh Tường⁵³. Sự nghiệp của ông phản ánh triết lý sống cốt lõi của người Cao Đại: tri thức phải được ứng dụng thực tiễn để nâng cao đời sống của người nông dân.

4.3. Tấm Lòng Nhân Ái và Trách Nhiệm Công Dân Giữa Thời Khắc Lịch Sử

Kế thừa truyền thống "đại nghĩa" của tiền nhân, đạo đức của dòng họ Nguyễn Thế được thể hiện một cách dung dị nhưng vô cùng cao thượng qua câu chuyện của lão nông Nguyễn Thế Cường.

Sinh năm 1945 tại xóm Đình, thôn Đại Định, cụ Cường mang trong mình khiếm khuyết cơ thể bẩm sinh với chiếc lưng gù, khiến mọi sinh hoạt và lao động hằng ngày trở nên vô cùng vất vả⁵⁵. Sống bằng tiền trợ cấp tàn tật của Nhà nước từ năm 2012 và công việc chăn nuôi nhỏ lẻ, nhưng tâm hồn cụ lại vĩ đại hơn những khiếm khuyết thể xác. Vào tháng 4 năm 2020, khi đại dịch COVID-19 bùng phát dữ dội, đe dọa sự sống còn của toàn xã hội, cụ Nguyễn Thế Cường đã có một hành động gây chấn động dư luận: Cụ tự tay viết một bức tâm thư và đem toàn bộ số tiền 894.000 VNĐ (số tiền trợ cấp tàn tật của trọn vẹn một tháng) lên UBND xã Cao Đại để đóng góp vào quỹ phòng, chống dịch của địa phương⁵⁵.

Trong bức thư, cụ để lại một chân lý sâu sắc, mang tính giáo dục lớn lao cho thế hệ trẻ: "Khi đất nước có giặc, toàn dân chung tay chống giặc. Khi đất nước có dịch thì toàn dân cũng phải chung tay chống dịch. Mỗi một hành động dù nhỏ, nhưng có tính chất lan truyền giáo dục lớn. Một việc làm thực tế thì muôn vàn bài học lý thuyết"⁵⁶. Nghĩa cử cao đẹp của cụ Nguyễn Thế Cường đã được các phương tiện truyền thông quốc gia tôn vinh, trở thành biểu tượng rực rỡ cho lòng yêu nước, tinh thần tương thân tương ái và triết lý sống vị tha của những con người trưởng thành từ mảnh đất Cao Đại.

5. Tín Ngưỡng và Đời Sống Tâm Linh Tại Thôn Đại Định

Không gian sinh tồn của dòng họ Nguyễn Thế luôn gắn liền với các thiết chế văn hóa tâm linh của làng xã, nơi nuôi dưỡng đức tin và sự gắn kết cộng đồng. Tại thôn Đại Định, bên cạnh các hoạt động thờ cúng tổ tiên tại từ đường, đời sống tâm linh của người dân còn hướng về Chùa Sùng Ninh (Đại Định)⁴⁴.

Theo các tư liệu lịch sử, Chùa Sùng Ninh được khởi dựng từ thế kỷ XVI (dưới thời vua Lê Thúc Tông) và đã trải qua nhiều đợt trùng tu (như vào năm 1906, thời vua Thành Thái)⁶¹. Trải qua sự tàn phá của thời gian và chiến tranh, ngôi cổ tự từng bị hủy hoại nghiêm trọng. Tuy nhiên, với tinh thần hướng thiện, vào năm 2011, Đảng bộ và nhân dân xã Cao Đại (trong đó chắc chắn có sự đóng góp đắc lực của các thành viên họ Nguyễn Thế) đã đồng lòng huy động gần 20 tỷ đồng nguồn vốn xã hội hóa để phục dựng lại Chùa Sùng Ninh trên khuôn viên 3.000m² tại thôn Đại Định⁶¹. Việc phục dựng lại các thiết chế Phật giáo và tín ngưỡng làng xã thể hiện khao khát duy trì sự cân bằng giữa phát triển kinh tế và bồi đắp giá trị đạo đức, tâm linh của người dân bản địa.

6. Tổng Luận: Từ Tương Lai Nhìn Về Quá Khứ

Hành trình khảo cứu nguồn gốc và lịch sử dòng họ Nguyễn Thế tại xã Cao Đại, từ lúc thuộc tổng Mộ Chu cổ kính cho đến khi tích hợp vào xã Vĩnh Thành (tỉnh Phú Thọ) hiện đại, mang lại những góc nhìn sâu sắc về sức sống của một tế bào trong cơ thể xã hội Việt Nam.

Thứ nhất, tính bản địa và năng lực kiến tạo sinh kế: Việc họ Nguyễn là một trong ba dòng họ đầu tiên khai phá đất Kiêu Xá (cùng họ Tô, họ Đặng) chứng tỏ một tầm nhìn chiến lược trong việc lựa chọn không gian sinh tồn. Họ đã tận dụng tối đa lợi thế thủy văn của vùng ngã ba Hạc, biến vùng đất đầm lầy thành những vựa lúa, vựa rau màu trù phú, thiết lập nên nền tảng vật chất bền vững cho các thế hệ sau.

Thứ hai, sự cộng sinh giữa quyền lực kinh tế và tư bản văn hóa: Lịch sử không chỉ ghi nhận dòng họ Nguyễn Thế là những nông phu cần mẫn, mà còn là những trí thức Nho học có uy tín. Sự xuất hiện của Sinh đồ Nguyễn Thế Minh với vai trò là người tài trợ chính cho công cuộc trùng tu Văn miếu phủ Tam Đới (Cao Xá) vào năm 1702 đã định vị dòng họ này vào tầng lớp tinh hoa của vùng Sơn Tây - Vĩnh Tường. Truyền thống "bút và cày" đó tiếp tục được kế thừa xuất sắc bởi nhà giáo Nguyễn Thế Dần trong thế kỷ XX.

Thứ ba, tính linh hoạt trước sự đứt gãy và tái cấu trúc hành chính: Từ thời kỳ là tổng Mộ Chu thuộc huyện Bạch Hạc, đến xã Cao Đại thuộc huyện Vĩnh Tường (Vĩnh Phúc), và bước vào đại quy hoạch sáp nhập để trở thành xã Sao Đại Việt, rồi cuối cùng là xã Vĩnh Thành thuộc tỉnh Phú Thọ mới (giai đoạn 2025 - 2026), cấu trúc hành chính nhà nước liên tục thay đổi. Tuy nhiên, địa giới "Làng" (Kiêu Xá, Cao Xá, Đại Định, Bình Trù) và thiết chế "Họ" (Nguyễn Thế) vẫn luôn là những mỏ neo vững chắc, bất biến. Chúng duy trì bản sắc, bảo vệ ký ức tập thể và tạo ra sức đề kháng văn hóa trước mọi biến động ngoại cảnh.

Thứ tư, tinh thần hy sinh và lòng nhân ái: Sinh mạng của Liệt sĩ Nguyễn Thế Sản hiến dâng cho nền độc lập dân tộc, cùng với những đồng tiền trợ cấp ít ỏi nhưng nặng trĩu tình người của lão nông khuyết tật Nguyễn Thế Cường gửi vào quỹ chống dịch COVID-19, là những minh chứng cảm động nhất cho giá trị đạo đức mà dòng họ Nguyễn Thế đã hun đúc.

Lịch sử của dòng họ Nguyễn Thế tại Cao Đại là một bản giao hưởng hào hùng của tinh thần lao động, truyền thống hiếu học, khí phách kiên trung và lòng nhân ái. Dù bản đồ hành chính có ghi tên địa phương này là Cao Đại, Sao Đại Việt hay Vĩnh Thành, thì hồn cốt và di sản của những con người mang họ Nguyễn Thế sẽ vẫn trường tồn và tiếp tục tỏa sáng trên vùng đất bãi ngã ba sông huyền thoại.

Nguồn trích dẫn

1. Phú Thọ: Công nhận Điểm du lịch văn hóa cộng đồng Bạch Hạc, phường Bạch Hạc, thành phố Việt Trì, https://vietnamtourism.gov.vn/printer/49654?type=1
2. thành phố Việt Trì - Người Kể Sử - Lịch sử Việt Nam, https://nguoikesu.com/dia-danh/thanh-pho-viet-tri
3. Bạch Hạc - Điểm du lịch văn hóa cộng đồng hấp dẫn, https://dantocmiennui.baotintuc.vn/bach-hac-diem-du-lich-van-hoa-cong-dong-hap-dan-post343134.html
4. Văn miếu và Văn miếu phủ Tam Đới thời Lê (Tạp chí Hán Nôm, Số 5 (84) 2007; Tr. 15, https://hannom.vass.gov.vn/nghien-cuu-van-ban/van-mieu-va-van-mieu-phu-tam-doi-thoi-le-tap-chi-han-nom-so-5-84-2007-tr-15-20-506166
5. Vĩnh Phúc: Vĩnh Tường - Một vùng cẩm tú, https://congnghevadoisong.vn/vinh-phuc-vinh-tuong---mot-vung-cam-tu-d61801.html
6. Quyết định 1308/QĐ-UBND Đề án Hán Nôm tại Vĩnh Phúc - Caselaw.vn, https://caselaw.vn/van-ban-phap-luat/362808-quyet-dinh-so-1308-qd-ubnd-ngay-24-05-2021-phe-duyet-de-an-phien-am-dich-nghia-bao-quan-va-phat-huy-nguon-tu-lieu-han-nom-tai-thu-vien-tinh-vinh-phuc
7. Những dấu tích của nhà Mạc trên đất Diệm Xuân, https://mactrieu.vn/nhung-dau-tich-cua-nha-mac-tren-dat-diem-xuan
8. Vĩnh Phúc: Vĩnh Tường - Một vùng cẩm tú - Tạp chí Văn Hóa & Phát Triển - Báo Mới, https://baomoi.com/vinh-phuc-vinh-tuong-mot-vung-cam-tu-c49104007.epi
9. Vĩnh Phúc: Sự biến động cương vực từ phủ Vĩnh Tường đến huyện Vĩnh Tường qua các thời kỳ lịch sử, https://vanhoavaphattrien.vn/vinh-phuc-su-bien-dong-cuong-vuc-tu-phu-vinh-tuong-den-huyen-vinh-tuong-qua-cac-thoi-ky-lich-su-a16455.html
10. Vĩnh Tường (huyện) – Wikipedia tiếng Việt, https://vi.wikipedia.org/wiki/V%C4%A9nh_T%C6%B0%E1%BB%9Dng_(huy%E1%BB%87n)
11. Giới thiệu khái quát huyện Vĩnh Tường - Tỉnh Vĩnh Phúc - Vansudia.net, https://vansudia.net/gioi-thieu-khai-quat-huyen-vinh-tuong/
12. Vĩnh Phúc: Văn bia trên địa bàn huyện Vĩnh Tường - nguồn tư liệu có giá trị trong tìm hiểu đời sống văn hóa của người dân trong vùng - TẠP CHÍ ĐIỆN TỬ VĂN HÓA VÀ PHÁT TRIỂN, https://vanhoavaphattrien.vn/vinh-phuc-van-bia-tren-dia-ban-huyen-vinh-tuong-nguon-tu-lieu-co-gia-tri-trong-tim-hieu-doi-song-van-hoa-cua-nguoi-dan-trong-vung-a16487.html
13. Đền Thượng Thọ - ngôi đền thờ thủy thần bên ngã ba sông - Du Lịch Tây Bắc, https://dulichtaybac.vn/diem-den/phu-tho/den-thuong-tho-ngoi-den-tho-thuy-than-ben-nga-ba-song/
14. Lễ hội thi giã bánh giầy làng Mộ Chu Hạ- Phường Bạch Hạc, Việt Trì - Du lịch Phú Thọ, https://dulichphutho.gov.vn/le-hoi-thi-gia-banh-giay-lang-mo-chu-ha-phuong-bach-hac-viet-tri.html
15. Lễ hội thi giã bánh giầy làng Mộ Chu Hạ- Phường Bạch Hạc, Việt Trì - Du Lịch Tây Bắc, https://dulichtaybac.vn/diem-den/phu-tho/le-hoi-thi-gia-banh-giay-lang-mo-chu-ha-phuong-bach-hac-viet-tri/
16. Chi họ Tô Quang, xã Cao Đại huyện Vĩnh Tường, tỉnh Vĩnh Phúc - Giới thiệu các chi họ, https://hotovietnam.org/Cac-chi-Ho-To/Gioi-thieu-cac-chi-ho/1376-Chi-ho-To-Quang-xa-Cao-Dai-huyen-Vinh-Tuong-tinh-Vinh-Phuc
17. Chi Họ Tô Quang xã Cao Đại, huyện Vĩnh Tường, Vĩnh Phúc - Giới thiệu các chi họ, https://www.hotovietnam.org/Cac-chi-Ho-To/Gioi-thieu-cac-chi-ho/3219-Chi-Ho-To-Quang-xa-Cao-Dai-huyen-Vinh-Tuong-Vinh-Phuc
18. Chi Họ Tô Quang Cao Đại, Vĩnh Tường, Phú Thọ - Giới thiệu các chi họ, https://hotovietnam.org/Cac-chi-Ho-To/Gioi-thieu-cac-chi-ho/4116-Chi-Ho-To-Quang-Cao-Dai-Vinh-Tuong-Phu-Tho
19. Chi họ Tô Quang xa Cao Đại, huyện Vĩnh Tường, Vĩnh Phúc - Giới thiệu các chi họ, https://hotovietnam.org/Cac-chi-Ho-To/Gioi-thieu-cac-chi-ho/684-Chi-ho-To-Quang-xa-Cao-Dai-huyen-Vinh-Tuong-Vinh-Phuc
20. LỊCH SỬ VĂN MIẾU Ở VĨNH PHÚC - hương canh - WordPress.com, https://huongcanh.wordpress.com/2015/06/13/lich-su-van-mieu-o-vinh-phuc/
21. Họ Cao và nguồn gốc Diễn Châu - caoxuan.com, https://www.caoxuan.com/article.php?Fl=docs/Cao_origin_doc
22. Vĩnh Thành, Phú Thọ – Wikipedia tiếng Việt, https://vi.wikipedia.org/wiki/V%C4%A9nh_Th%C3%A0nh,_Ph%C3%BA_Th%E1%BB%8D
23. PHULUC - 3 Kem QD 502 | PDF - Scribd, https://www.scribd.com/document/985192265/PHULUC-3-kem-qd-502
24. Xã Cao Đại, Huyện Vĩnh Tường sau sáp nhập - Guland.vn, https://guland.vn/dia-danh-hanh-chinh/xa-cao-dai-huyen-vinh-tuong-vinh-phuc
25. Vượt khó xây dựng nông thôn mới ở một huyện của Vĩnh Phúc - VietNamNet, https://vietnamnet.vn/vuot-kho-xay-dung-nong-thon-moi-o-mot-huyen-cua-vinh-phuc-2205033.html
26. Vĩnh Phúc thành lập 4 xã mới tại huyện Vĩnh Tường - Báo Lao Động, https://laodong.vn/thoi-su/vinh-phuc-thanh-lap-4-xa-moi-tai-huyen-vinh-tuong-1425851.ldo
27. Vĩnh Phúc: Vĩnh Tường hoàn thành sắp xếp các đơn vị hành chính cấp xã, thị trấn, https://nongthonvaphattrien.vn/vinh-phuc-vinh-tuong-hoan-thanh-sap-xep-cac-don-vi-hanh-chinh-cap-xa-thi-tran-a23814.html
28. Vĩnh Phúc: Sáp nhập, sắp xếp 28 đơn vị hành chính cấp xã thành 13 đơn vị, https://chinhsachcuocsong.vnanet.vn/vinh-phuc-sap-nhap-sap-xep-28-don-vi-hanh-chinh-cap-xa-thanh-13-don-vi/51722.html
29. Vĩnh Phúc hoàn thành việc sắp xếp các đơn vị hành chính cấp xã, https://baophapluat.vn/vinh-phuc-hoan-thanh-viec-sap-xep-cac-don-vi-hanh-chinh-cap-xa-post536682.html
30. Vĩnh Phúc sáp nhập 28 đơn vị hành chính cấp xã, https://www.tuyenquang.gov.vn/vi/post/51?id=51&type=Dukhach
31. Vĩnh Tường Vĩnh Phúc sau sáp nhập: Quy hoạch địa giới và trụ sở hành chính mới - GHTK, https://ghtk.vn/blog/vinh-tuong-vinh-phuc-sau-sap-nhap/
32. Vĩnh Phúc sáp nhập với tỉnh nào? Thông tin 2026 - GHTK, https://ghtk.vn/blog/vinh-phuc-sap-nhap-voi-tinh-nao/
33. Hội đồng nhân dân tỉnh Vĩnh Phúc thông qua chủ trương sáp nhập tỉnh, xã, https://nhandan.vn/hoi-dong-nhan-dan-tinh-vinh-phuc-thong-qua-chu-truong-sap-nhap-tinh-xa-post876003.html
34. Danh sách 148 xã, phường của Phú Thọ sau sáp nhập - VTC News, https://vtcnews.vn/danh-sach-148-xa-phuong-cua-phu-tho-sau-sap-nhap-ar949744.html
35. Thông qua đề án sắp xếp tỉnh Phú Thọ, Vĩnh Phúc, Hòa Bình - Báo Lao Động, https://laodong.vn/thoi-su/thong-qua-de-an-sap-xep-tinh-phu-tho-vinh-phuc-hoa-binh-1494854.ldo
36. Chính thức thành lập xã Vĩnh Thành, Vĩnh Hưng (Phú Thọ): Tạo đà phát triển bền vững nông thôn mới, https://nongthonvaphattrien.vn/chinh-thuc-thanh-lap-xa-vinh-thanh-vinh-hung-phu-tho-tao-da-phat-trien-ben-vung-nong-thon-moi-a32112.html
37. Nghị quyết số 1676/NQ-UBTVQH15 sắp xếp các ĐVHC cấp xã của tỉnh Phú Thọ năm 2025, https://xaydungchinhsach.chinhphu.vn/toan-van-nghi-quyet-so-1676-nq-ubtvqh15-sap-xep-cac-dvhc-cap-xa-cua-tinh-phu-tho-nam-2025-119250616204317326.htm
38. Xã Vĩnh Thành vượt khó vươn lên sau sáp nhập - Báo Phú Thọ, https://baophutho.vn/xa-vinh-thanh-vuot-kho-vuon-len-sau-sap-nhap-245276.htm
39. Danh sách tên gọi xã phường mới của tỉnh Phú Thọ sau khi sáp nhập với tỉnh Vĩnh Phúc và tỉnh Hòa Bình. Cơ sở quản lý thuế đặt ở đâu? - Findlaw Asia, https://find-law.asia/danh-sach-ten-goi-xa-phuong-moi-cua-tinh-phu-tho-sau-khi-sap-nhap-voi-tinh-vinh-phuc-va-tinh-hoa-binh-co-so-quan-ly-thue-dat-o-dau-nd538292d4c7d8a
40. HĐND xã Vĩnh Thành tổ chức Kỳ họp thứ I sau sắp xếp hành chính, https://thuonghieucongluan.com.vn/hdnd-xa-vinh-thanh-to-chuc-ky-hop-thu-i-sau-sap-xep-hanh-chinh-a268801.html
41. Danh sách xã phường ở Phú Thọ có thể sáp nhập xã phường lần thứ 2, xã Liên Châu có diện tích nhỏ (địa phận Vĩnh Phúc cũ) - Danviet.vn, https://danviet.vn/danh-sach-xa-phuong-o-phu-tho-co-the-sap-nhap-xa-phuong-lan-thu-2-xa-lien-chau-co-dien-tich-nho-dia-phan-vinh-phuc-cu-d1453077.html
42. Danh sách xã mới ở Phú Thọ có thể sáp nhập xã phường lần thứ 2, tên xã Liên Hòa, diện tích nhỏ (địa phận Vĩnh Phúc cũ) - Danviet.vn, https://danviet.vn/danh-sach-xa-moi-o-phu-tho-co-the-sap-nhap-xa-phuong-lan-thu-2-ten-xa-lien-hoa-dien-tich-nho-dia-phan-vinh-phuc-cu-d1452219.html
43. Chi Họ Tô Thế, xã Cao Đại huyện Vĩnh Tường, tỉnh Vĩnh Phúc, https://www.hotovietnam.org/Cac-chi-Ho-To/Gioi-thieu-cac-chi-ho/3068-Chi-Ho-To-The-xa-Cao-Dai-huyen-Vinh-Tuong-tinh-Vinh-Phuc
44. Chi Họ Tô Thế, xã Cao Đại huyện Vĩnh Tường, tỉnh Vĩnh Phúc, https://www.hotovietnam.org/Cac-chi-Ho-To/Gioi-thieu-cac-chi-ho/1618-Chi-Ho-To-The-xa-Cao-Dai-huyen-Vinh-Tuong-tinh-Vinh-Phuc
45. Văn miếu, “hồn người, hồn đất” Vĩnh Phúc - Báo Quân đội nhân dân, https://www.qdnd.vn/phong-su-dieu-tra/phong-su/van-mieu-hon-nguoi-hon-dat-vinh-phuc-532855
46. Vĩnh Phúc: Tôn vinh các bậc Hiền triết và danh nhân khoa bảng, https://thuonghieucongluan.com.vn/vinh-phuc-ton-vinh-cac-bac-hien-triet-va-danh-nhan-khoa-bang-a72074.html
47. 91 tiến sĩ cũ trên 18 bia đá mới, và Văn Miếu hoành tráng của Vĩnh Phúc - Giao Blog, https://giaovn.blogspot.com/2018/11/91-tien-si-tren-bia-moi-va-van-mieu.html
48. Vĩnh Phúc: Hệ thống di tích nho giáo trên địa bàn huyện Vĩnh Tường - Nét đặc trưng trong di tích Nho giáo ở Việt Nam - TẠP CHÍ ĐIỆN TỬ VĂN HÓA VÀ PHÁT TRIỂN, https://vanhoavaphattrien.vn/vinh-phuc-he-thong-di-tich-nho-giao-tren-dia-ban-huyen-vinh-tuong-net-dac-trung-trong-di-tich-nho-giao-o-viet-nam-a16544.html
49. Vài nét về chính sách giáo dục đào tạo của nhà Nguyễn đối với các phủ huyện thuộc tỉnh Vĩnh Phúc (Tạp chí Hán Nôm, Số 5 (84) 2007; Tr. 3 - 8), https://hannom.vass.gov.vn/nghien-cuu-van-ban/vai-net-ve-chinh-sach-giao-duc-dao-tao-cua-nha-nguyen-doi-voi-cac-phu-huyen-thuoc-tinh-vinh-phuc-ta-506168
50. Danh sách mộ liệt sỹ Vĩnh Phúc tại Nghĩa trang Liệt sỹ Quốc gia Trường Sơn |, https://cuutnxpvietnam.org.vn/508-2/
51. “Báu vật” của chiến sĩ Điện Biên - Báo Quân đội nhân dân, https://www.qdnd.vn/quoc-phong-an-ninh/chien-thang-dien-bien-phu-moc-son-lich-su/ky-vat-va-ky-uc/bau-vat-cua-chien-si-dien-bien-770806
52. Tin buồn: Nhà giáo Nguyễn Thế Dần từ trần, https://anninhthudo.vn/tin-buon-nha-giao-nguyen-the-dan-tu-tran-post237571.antd
53. Tin buồn - Công an Nhân dân, https://cand.vn/tin-buon-post350372.html
54. Giám đốc HTX Nông nghiệp Cao Đại bị tố “lợi dụng chức vụ, quyền hạn trong thi hành công vụ” - Tạp chí Người cao tuổi, https://ngaymoionline.com.vn/giam-doc-htx-nong-nghiep-cao-dai-bi-to-loi-dung-chuc-vu-quyen-han-trong-thi-hanh-cong-vu-54264.html
55. NKT dành tặng 894.000 đồng-tiền trợ cấp hàng tháng hỗ trợ chống dịch Covid-19, https://donghanhviet.vn/nkt-danh-tang-894-000-dong-tien-tro-cap-hang-thang-ho-tro-chong-dich-covid-19/
56. 894.000 đồng trợ cấp tàn tật của cụ ông 75 tuổi ủng hộ chống dịch COVID-19, https://laodong.vn/ban-doc/894000-dong-tro-cap-tan-tat-cua-cu-ong-75-tuoi-ung-ho-chong-dich-covid-19-794852.ldo
57. Cụ ông 75 tuổi dùng tiền trợ cấp tàn tật để ủng hộ phòng, chống Covid-19, https://nhandan.vn/cu-ong-75-tuoi-dung-tien-tro-cap-tan-tat-de-ung-ho-phong-chong-covid-19-post453761.html
58. Lão nông khuyết tật 75 tuổi góp tiền trợ cấp để chống dịch Covid-19 - Báo Thanh Niên, https://thanhnien.vn/lao-nong-khuyet-tat-75-tuoi-gop-tien-tro-cap-de-chong-dich-covid-19-1851243194.htm
59. Lan tỏa những tấm lòng thơm thảo - Báo Quân đội nhân dân, https://www.qdnd.vn/ban-doc/thu-ban-doc/lan-toa-nhung-tam-long-thom-thao-615264
60. Lễ Mừng thọ Cụ Nguyễn Thế Thú tuổi 90 - Cao Đại - Vĩnh Tường - YouTube, https://www.youtube.com/watch?v=Y_NsY4Jt5zc
61. Chùa Sùng Ninh và Chùa Biện Sơn tỉnh Vĩnh Phúc - Hải Long Tiles, http://hailongtiles.com/dinh-chua-va-cac-cong-trinh-tam-linh/chua-sung-ninh-va-chua-bien-son-tinh-vinh-phuc